Einde verhaaltjes. Welkom in 2022!

door Igor Polskiy

(voorzichtig: spoilers)

   Deze wereld is opgebouwd door de verhalen die we erover vertellen. Welke voelt dichter bij jou? De verhaal van een nieuwe plaag? Een verhaal over QR-codes en digitale dystopie? Een verhaal over vijanden van de natie? Een verhaal over de competitie en de oorlog van allen tegen allen?
    Deze verhalen zijn niet nieuw, maar behoren toch tot de topverhalen. Trouwens, dit nieuwe jaar is niet rijk aan nieuwe verhalen. De Sovjettelevisie toont nog steeds films die voor mijn geboorte zijn gemaakt. En de liedjes die ik me herinner uit mijn jeugd. En de nieuwjaarstoespraak van de president, waarvan niets nieuws wordt verwacht. Maar deze eindeloze herhaling gebeurt niet alleen in mijn thuisland. Star Wars VIII? Netflix's The Witcher? Harry Potter 20 jaar later? Matrix IV? Het lijkt alsof de budgetten voor de schrijvers zijn verlaagd, en mijn werkelijkheid lijkt steeds meer op een tredmolen met eindeloze herhalingen. "Eeuwige terugkeer?" Nee, want nu zijn deze verhalen niet meer hetzelfde. En ze zijn helemaal niet overtuigend...

Waar zijn de nieuwe verhalen? Ik weet dat ze elke dag verschijnen, maar om de een of andere reden drijven dezelfde die we al gehoord hebben naar boven. Het verhaal van de digitale GULAG; het verhaal van de geïnfecteerden en de zuiveren, beschermd door het reinigingsritueelhet verhaal van spionnen en verraders; het verhaal van wreedheid en oorlog. Wat is dit? Werkelijkheid? Self-fulfilling prophecies? Een obsessieve realiteitstunnel gecreëerd door digitale centauren? Ik vind het zelf niet erg om soms terug te keren naar oude verhalen, maar ze worden ook een parodie op zichzelf.

Tot dit nieuwe jaar leek het me dat er nog enige diversiteit in de verhalen zat. Game of Thrones liet een wereld zien waar niemand te vertrouwen is, waar zelfs de beste vriend je in de rug kan steken. In deze wereld is alles schijn, en alleen geweld bepaalt de winnaars, dicteert moraal, gerechtigheid en waarheid. Het leven wordt afgeschilderd als een spel, waarbij de deelnemers schaakstukken zijn, poppen met kunstmatige gezichten, en iedereen bang is zijn echte zwakte te tonen. De Slavische wereld van The Witcher, gecreëerd door de Poolse schrijver Andrzej Sapkowski, is daarentegen niet minder wreed, maar er is altijd plaats voor vertrouwen en vriendschap. Zo heb ik vroeger geleefd. Zo leefden we hier allemaal: in tegenstelling tot de "westerse beschaafde landen" vertrouwen we niet op de staat en de regels, maar op trouwe vrienden en geluk. Maar de boeken die ik op school las, zijn veranderd in een Netflix-serie en ik herken ze niet meer. The Witcher werd in het Westen omgevormd tot een tv-serie en werd een verhaal waarin personages elkaar de ogen uitsteken in een onverschillige strijd om de macht. De helden hebben nu verschillende huidskleuren, wat respect zou moeten betekenen voor mensen van verschillende culturen, maar, ongeacht hun huidskleur, gedragen ze zich als inquisiteurs en veroveraars, die het verhaal vertellen van hun eigen belangen, verraad, wreedheid en strijd. En er zijn altijd een paar "goede" personages tussen al deze gekke wereld, zodat het publiek zich kan identificeren met de goeden en kan denken dat zij zelf goede uitzonderingen zijn, terwijl de meeste anderen slecht zijn, zoals onze hele gekke samenleving...

Het is alsof alle verhalen worden vermalen door de tandwielen van een Hollywood-machine en worden omgezet in dezelfde cocktail van harde geluiden, plotselinge aanvallen, ongemotiveerde wreedheid en bloedige strijd die het verlichtingsverhaal voortzet van eindeloze concurrentie tussen mensen onderling en in de natuur, de strijd van allen tegen allen, het verhaal van 'wij' versus 'zij', van hiërarchie en de eenzame uitzonderlijke held. Waarom herhaalt dit verhaal, dat niet langer nieuw of interessant is, zich steeds weer? Is het niet omdat deze oude verhalen de westerse samenlevingen en, door kolonisatie en globalisering, de hele wereld blijven vormen?

Het is geen toeval dat ik hier spreek over het "Westen", dat ongemerkt het "Oosten" binnensleept. Het is ook zo'n oud verhaal dat identiteit construeert en ons van elkaar scheidt. "Wij zijn niet zoals zij." Dit is het verhaal dat we onszelf al vertellen lang voordat Orwell het beschreef in 1984. En er zit een kern van waarheid in.

Over het algemeen zit er in alle populaire verhalen een kern van waarheid. Hoe kunnen we er anders in geloven? Een verschrikkelijk virus dat de mensheid bedreigt? Een totalitaire staat die dit virus gebruikt om iedereen onder digitale controle te brengen? Hebzuchtige bedrijven die de natuur willen vernietigen voor winst? Vijanden die een hybride oorlog tegen ons voeren? Een wrede wereld waar alleen schaamteloze bloedzuigers en hun gehoorzame slaven overleven? Dit is er allemaal. Dit zijn verhalen die een kern van waarheid bevatten, en daarom zijn ze gemakkelijk te geloven, en als je er eenmaal in gelooft, is het moeilijk om de wereld anders te zien. Maar wat deze verhalen gemeen hebben is dat het verhalen zijn van angst en afscheiding. De bedreigingen zijn misschien verschillend, maar ze leiden ons naar dezelfde psychologische toestand - een toestand van bescherming of afstomping. "Vechten of bevriezen!" In feite is dit hetzelfde verhaal dat ons verdeelt in verschillende kampen. En dit verhaal houdt geen stand...

Wat heeft het voor zin om gevaccineerden van niet-gevaccineerden te scheiden als vaccins de verspreiding van het virus niet voorkomen? Wat heeft het voor zin om kunst- en cultuurwerkers tot agenten van buitenlandse invloed te verklaren, zoals in mijn thuisland gebeurt? Wat heeft het voor zin regeringen en bedrijven te vragen de klimaatverandering te stoppen als zij slechts gijzelaars van de situatie zijn en kunnen deze trein niet stoppen, zelfs als ze dat willen? Het lijkt erop dat elk van deze verhalen een betekenis heeft, maar als je het van buitenaf bekijkt, krijg je een soort onzin. Het punt is alleen dat je bang moet zijn en iemand de schuld geeft van alles.

Zoals de laatste "Matrix" zegt, is het niet nodig dat het verhaal klopt - het is voldoende dat het op de juiste knoppen in de menselijke geesten en emoties drukt. Als we ons bevrijden van het verhaal van slachtoffers en onderdrukkers, schuldigen en ondergeschikten, liegen en geloven, dan zullen we moeten toegeven dat we zelf op onze knoppen drukken en deze verhalen vertellen. Door oude plots op een nieuwe manier te tekenen, beginnen we ze zelf met ironie te behandelen. Zelfs degenen die ze in functie vertellen, geloven niet meer in deze verhalen. Ooit waren ze overtuigend, en we herinneren ons nog steeds de aangeleerde rollen: hoe je je moet gedragen, wat je moet denken, voelen en zeggen. Maar slechts weinigen geloven nog echt - de meesten van ons doen slechts alsof. We worden steeds cynischer en ironischer, we proberen de gaten in de verhalen te negeren, en we zijn steeds meer afhankelijk van virtuele pleisters op de naden van de werkelijkheid.

Dertig jaar geleden kondigde Francis Fukuyama "Het einde van de geschiedenis" aan, maar het einde van één verhaal betekende slechts het begin van andere. De discoursmachine is al die jaren blijven werken, en recentelijk hebben de algoritmen van de sociale media geleerd om elke persoon in een bubbel van verhalen te plaatsen waaraan hij of zij gewend is, eindeloos herhalend wat hij of zij al weet. Een persoonlijke tredmolen van de werkelijkheid, een gepersonaliseerde grot van betekenissen, gecreëerd volgens jouw voorkeuren.

En toch helpt het niet. Hoe meer we ons onderdompelen in virtualiteit, hoe minder we het verband voelen tussen de verhalen die worden verteld en het echte leven. De discoursmachine begint stationair te draaien. We klampen ons wanhopiger vast aan oude verhalen, maar we geloven er steeds minder in. Welkom in 2022 ...

Tegen de achtergrond van de eeuwige herhaling van oude verhalen onderscheidt dit nieuwe jaar zich door een relatief fris verhaal. "Kijk niet omhoog!" vertelt het verhaal van wetenschappers die de mensheid proberen te waarschuwen voor de dreigende botsing van de aarde met de komeet die ze hebben ontdekt. Maar de mensheid die voor schermen zit, wordt niet geregeerd door wetenschappelijke feiten, maar door gevoelens, en ook door mediabedrijven, sociale netwerken en de belangen van concurrerende partijen, regeringen en bedrijven. Elites zetten in op een nieuwe messias - een mengeling van Elon Musk, Steve Jobs en Bill Gates - die techno-utopie biedt in plaats van realiteit. Zijn verhaal van techno-optimisme houdt geen stand, maar er is veel geld in geïnvesteerd, en degenen die er kritiek op hebben staan al snel buitenspel. Het gevolg is dat tot onze verbazing al het leven op aarde sterft, en zelfs de ruimtemissie die de technoprophet stuurt mislukt op een onbekende planeet. Dat is het dan. Het einde.

Het is niet verrassend dat dit verhaal met humor wordt verteld. Het is te realistisch om serieus genomen te worden, het is mogelijk om zulke wanhopige verboden verhalen alleen te vertellen als een carnaval. Wie zal in onze cultuur, die de dood ontkent, een patiënt, behalve bij wijze van grap, vertellen dat de ziekte dodelijk is? Natuurlijk kan men achter deze satire gemakkelijk het verhaal rond klimaatverandering lezen: de voorspellingen van wetenschappers, de onverantwoorde acties van regeringen en bedrijven, en de gepolitiseerde informatieoorlog die eromheen ontstaat. Maar er zijn grote verschillen tussen een komeet en klimaatverandering. De komeet stort op een welbepaald moment op de grond en doodt iedereen. Het massaal uitsterven van soorten, de dood van bijen en koraalriffen samen met de klimaatverandering zijn langzame processen, meer zoals het opwarmen van een kikker in een pan, en niemand kan de gevolgen nauwkeurig voorspellen ... Wetenschappers kunnen niet met zekerheid zeggen of de mensheid deze eeuw zal overleven of niet, maar steeds meer mensen, naar aanleiding van Jem Bendell en het Deep Adaptation, erkennen de realiteit van de ineenstorting van onze fragiele beschaving. Vóór het COVID-tijdperk, in de jaren 2010, was dergelijk denken duidelijk een marginaal verschijnsel, maar misschien was 2021 het laatste jaar waarin hardop praten over de ineenstorting van de wereldwijde mierenhoop onaanvaardbaar was.

De film "Don't Look Up!" kwam op tijd uit. Als satirische komedie kroop hij in onze geesten en families, zodat mensen die niet eerder aan instorting hadden gedacht, rond de keukentafel begonnen te praten over de mogelijkheid van het einde van de wereld waaraan zij gewend waren. Zoals we weten is de weg van keukens naar revolutie niet zo lang als het lijkt, maar de betekenis en het doel van de revolutie is in dit geval niet duidelijk. Het is mogelijk, zoals Greta Thunberg suggereert, om in paniek te raken, maar dit is nog steeds hetzelfde "Vecht of bevries!" verhaal dat ons hier bracht. Regeringen en bedrijven begrijpen niet wat ze doen en volgen gewoon de regels van het spel, zoals iedereen die gehoorzaamt. Hoe meer we in paniek raken, hoe banger we worden om vrij te denken en te handelen. Wanneer we bang zijn voor onze kinderen, beperken we hun vrijheid. Als we bang zijn voor onszelf, beperken we onze eigen vrijheid, en uiteindelijk worden we steeds meer als schapen die naar de slachtbank gaan. Maar bedankt voor dit verhaal, zo ongelooflijk waar. Dit is iets nieuws, en net op tijd! Welkom...

Andere nieuwe verhalen duiken nu op, van een nieuw type. Deze verhalen ontkiemen ongemerkt, als onkruid, zonder naar de toppen te klimmen en zonder geld te verzamelen, maar verzamelen niettemin steeds meer mensen om zich heen, die zich nieuwe denkpatronen eigen maken. Ik heb het over de geschiedenis van de samenwerking, die Charles Eisenstein de Verhaal van Interbeing. In plaats van te denken volgens de lijnen van een fabriek, die draait volgens lineaire processen die de werkelijkheid in delen opdelen, nodigt het verhaal van samenwerking en interzijn ons uit om holistisch, permacultureel en ecosystematisch te denken, waarbij we niet zozeer kijken naar afzonderlijke dingen en wezens, maar naar het oneindige aantal onderlinge verbanden die hen met elkaar verweven. Natuurlijk is dit verhaal alleen nieuw voor ons - de erfgenamen van de Abrahamitische religies, gewend aan lineaire tijd en één God aan de top van de piramide. Wij hebben God afgeworpen, zijn plaats zelf ingenomen, maar nu beginnen we te begrijpen dat dit verhaal geen stand houdt, maar ons juist naar de apocalyps voert, dus proberen we het te vervangen door een ander, adequater verhaal, waarin we niet de heersers van de wereld zijn, maar deel van het ecosysteem, zoals animistische stammen die in de bossen van het Amazonegebied leven... Ik vertel zelf dit verhaal van samenwerking. Het wordt kort gepresenteerd in de Nieuw Verhaal van de Aarde tekenfilm, zo optimistisch mogelijk gemaakt voor een grotere toegankelijkheid. In dit verhaal beseffen mensen de ernst van de situatie en de onderlinge afhankelijkheid van verschillende levende wezens en beginnen ze voor ecosystemen te zorgen, en dankzij dit overleven mensen en andere soorten een ecologische crisis...

Klinkt dit te mooi om waar te zijn? Misschien... Algemeen wordt aangenomen dat het verhaal over ons heden altijd met optimisme moet worden besprenkeld, zodat de mensen de moed niet verliezen. Maar zo'n met hoop besprenkeld verhaal is alleen geschikt als sprookje, en wel een modern sprookje, want de oude traditionele sprookjes zijn meestal niet zo optimistisch: ze hebben veel pit en vertellen soms wat er gebeurt als iemand te inhalig wordt of zijn verantwoordelijkheden tegenover andere wezens niet nakomt.

We hebben nog niet geleerd hoe we het tragische verhaal van onze tijd moeten vertellen. Tot nu toe kan de massacultuur over de wereldwijde ecologische crisis en de daardoor veroorzaakte ineenstorting van de moderne beschaving alleen spreken in de taal van de satire of de fantasie. Maar we leren beetje bij beetje. Het water verslijt de steen, en de toekomst behoort toe aan de verhalenvertellers die deze twee verhalen kunnen combineren - en ons vertellen over zowel hun eigen dood als wedergeboorte. De wereldwijde milieucrisis is niet alleen een ramp, maar ook een kans: onze kans om te veranderen, zij het niet zo gemakkelijk als we zouden willen. Daarom is een eenvoudige populaire cartoon hier onmisbaar. Hier is een tragedie nodig die de oude Grieken waardig is. Hier hebben we Dionysus nodig, die de rollen ontmaskert en de heersende ideeën over de werkelijkheid doet smelten. Hier hebben we catharsis en apocalyps in de juiste zin nodig. De apocalyps in het Grieks is immers niet het einde van de wereld, maar... een openbaringhet openen van het verborgene, het verwijderen van de sluiers. Het virus is de eerste ruiter van deze openbaring, en anderen zullen volgen.

"Kijk niet omhoog!" is een verhaal daarover, maar verteld vanuit het standpunt van de reductionistische wetenschap, kent het geen hoop. Het is gewoon een uitstervingsverhaal. Sjamanistische culturen weten echter dat de dood niet het einde is, maar een overgang. Degene die stierf en terugkeerde wordt een sjamaan, en kan liederen zingen, die zowel de levenden als de stervenden begeleiden. Het verhaal van de apocalyps moet worden verbonden met de geschiedenis van de hoop, en de dood van het vertrouwde - met de geboorte van het nieuwe. Dit verhaal is nog niet verteld, want we staan op het punt van het einde van de verhalen. De zon is al onder, maar de dageraad is nog ver weg...

Op 1 januari schreef mijn collega mij over de transpersoonlijke aard van het creatieve proces. Zij deelde de theorie dat "boeken geschreven willen worden, en als je geroepen wordt om over een bepaald onderwerp te schrijven, voel je je geïnspireerd, en als je de roep negeert, kan iemand anders jouw boek schrijven". Ik antwoordde dat mijn eigen ervaring inderdaad zegt dat de kunstenaar meer een werktuig is dan de auteur van het werk, en ik vroeg terug: "Wie is dan de auteur? Waar komen de verhalen vandaan? Wie dicteert de scripts? Als kunst een portaal is en geen ambacht, waar is dan de bron van het signaal dat wordt waargenomen door rusteloze mensen zoals wij? "

Als we massakunst beschouwen als een collectief onbewuste, wat vertelt het ons dan op dit moment, in het begin van 2022? The Matrix beschrijft zichzelf en geeft ons hints over wat het werkelijk is. De "werkelijkheid" wordt getekend met behulp van computergraphics, terwijl "virtuele" scènes worden gefilmd in een dennenbos. Alles is in de war, en de bewoner van de "echte" stad zegt dat het voor hem lijkt alsof hij in de Matrix leeft. In deze stad, gebouwd dankzij de vereniging van machines en mensen, is het zelfs mogelijk om "echte" aardbeien te kweken, waarvan het DNA is gedownload uit de digitale ruimte van de illusie. Wat hier wordt beschreven is een bekende techno-utopie, maar de realiteit van deze "werkelijkheid" is helemaal niet zo zeker als het lijkt uit een simpele lezing van de plot.

De verhalen zelf spreken steeds duidelijker over hun eigen illusoire aard. De kloof tussen werkelijkheid en virtualiteit wordt steeds groter. Prachtige plaatjes van de natuur staan nu op ons bureaublad, terwijl wandelende hamburgers grazen op de plaats van bedreigde tropische bossen. De nieuwe "Matrix" vertelt ons over een plotseling vacuüm, over de situatie van vrije keuze die aan het einde van de verhalen is ontstaan. Vanaf nu is iedereen die de moed heeft om op te kijken vrij van oude verhalen, en kan dus een ander verhaal vertellen - een verhaal dat nog niet verteld is. Maar ieder van ons is niet alleen. Verhalen worden aan elkaar verteld, dus het is niet genoeg om een verhaal te verzinnen - het moet worden gedeeld met dierbaren.

Er is geen gemeenschappelijker verhaal. De werkelijkheid wordt verscheurd. Je kiest zelf in welke wereld je leeft. Maar Neo en Trinity kunnen de werkelijkheid niet los van elkaar scheppen. Hoe triviaal deze les ook is, in het einde van de film "Don't Look Up!" verzamelt de familie zich rond de tafel. De familie is hier niet alleen degenen die door bloed verbonden zijn, maar degenen die bereid zijn de werkelijkheid te erkennen zoals die is, en om samen in deze werkelijkheid te leven, hoe tragisch die ook is...

Zoals Terence McKenna zei, de werkelijkheid is veel meer dan we ons kunnen voorstellen. Wees voorzichtig en houd niet vast aan vertrouwde interpretaties. Neem de tijd voordat je jezelf definieert binnen de kaders van nieuwe verhalen. Het is voorlopig genoeg dat oude verhalen tot stof vergaan, en dat de mummies in de mausolea ons steeds minder kunnen overtuigen van hun werkelijkheid. Ik wens dat je een tijdje blijft op dit punt van het einde van de verhalen. Haast u niet om verder te gaan. Dit is een belangrijk kruispunt waar nieuwe ontmoetingen mogelijk zijn. Welkom in 2022!

---

Met dank aan Anja Byg en anderen die belangrijke bijdragen hebben geleverd aan deze tekst en hebben geholpen deze in het Engels vorm te geven. Igor Polskiy